Door de ogen van de kunstenaar

Bierenbroodspot tekent portretten van Iraakse vluchtelingen
“Het eiland waarop ze leven wordt steeds kleiner”
Kunstenaar Gerti Bierenbroodspot is zichtbaar onder de indruk van haar reis naar Jordanië. In haar atelier in Amsterdam is ze bezig om haar met houtskool gemaakte tekeningen op rijstpapier uit te werken. “De situatie van Iraakse vluchtelingen is belabberd. Ze hebben geen status, geen verblijfsvergunning, worden niet erkend, krijgen nauwelijks hulp en mogen niet werken. Het eiland waarop ze leven wordt steeds kleiner. Ze hebben alles achter moeten laten en hebben niets meer. Ik heb de mensen in mijn hart opgesloten. ”

Stichting Vluchteling nodigde Gerti in het voorjaar uit om voor de AVRO-serie  “Door de ogen van de kunstenaar” mee op reis te gaan naar Jordanië om daar de vluchtelingenproblematiek aan de kaak te stellen. In deze serie bezoekt een kunstenaar een project van een hulporganisatie in het buitenland. De 67-jarige Amsterdamse reageerde meteen enthousiast. Bijna elf jaar woonde en werkte Gerti in de buurt van de antieke stad Petra dat onlangs is benoemd tot een van de wereldwonderen. Daar werkte ze vijf maanden per jaar als archeologe. Ze tekende en schilderde er ook veel. “Ik houd van Jordanië. De mensen zijn fantastisch en enorm gastvrij. Toen ik werd benaderd door Stichting Vluchteling wilde ik zelf ook graag naar Jordanië omdat ik daar veel affiniteit mee heb. Ik wil niet als bekende Nederlander rondreizen en door vluchtelingenkampen lopen. Dat beeld past niet bij mij. Ik wilde het gekooide leed van Irakese gevluchte kunstenaars laten zien. Mensen die een goede opleiding in Irak hebben gehad, die het erg goed hadden maar door de oorlog werden gedwongen het land te verlaten en nu als vluchteling leven.”
Naar schatting zijn inmiddels rond de 4 miljoen Iraqi's op de vlucht. Op een totale bevolking van 26.7 miljoen is dat bijna 15%. Het aantal groeit nog steeds ook al is er sprake dat vooral vanuit Syrië er Iraqi’s terugkeren. Jordanië herbergt minstens 700.000 vluchtelingen. In Syrië leven zo’n anderhalf miljoen Iraakse vluchtelingen. Ze worden niet erkend, hebben geen status en mogen niet werken. De meeste Iraqi’s  hebben geen verblijfspapieren of hebben die laten verlopen en zijn bang dat ze worden uitgezet. Gerti sprak met acht gevluchte Irakese kunstenaars en intellectuelen die proberen in Amman te overleven.  Ze wilde de middenklasse portretteren. Tijdens de gesprekken maakte ze met houtskool een portret van de geïnterviewde. Dit bleek positief te werken.

Geen enkel uitzicht
“Door de mensen te tekenen ontstaat er een sfeer van rust en vertrouwen. Het zijn allemaal  lieve mensen die mij hun ongelooflijke verhalen hebben verteld. Ze hebben geen enkel uitzicht op een beter bestaan, ze hebben alles achter zich moeten laten. Ze hebben niets meer. Sommigen zijn bedreigd en gemarteld of zijn alles kwijt geraakt zoals de 78-jarige beeldhouwer Mohammed Ghali die ooit een eigen afdeling had in het museum van Bagdad. Al zijn werken werden in één klap vernield door een bom. Hij leeft nu in een soort souterrain en probeert nog iets van zijn kunstenaarsschap te maken. Maar wat is een kunstenaar zonder publiek. Het valt niet mee om door te gaan als je illegaal bent en je de omvang van je werk moet terugbrengen van enkele meters naar een paar decimeters .”
Gerti ontmoet de mensen in hun huis of spreekt met ze af in een hotelkamer.  Het zijn openhartige en emotionele gesprekken. Amal al Khudary was een bekende verschijning in de culturele kringen van Bagdad.  Ze is opgejaagd en vermoeid.  Gerti: “Zij was eigenaar van het mooiste huis van de stad, een paleis met tuin aan de Tigris. Daarin had ze een cultureel centrum dat door de Amerikanen in puin is geschoten. Ze stond CNN te woord en leverde kritiek op het regeringsbeleid. Ze ontving doodsbedreigingen en moest het land ontvluchten. Ze is nu alles kwijt en haar geld is op. Iedereen is weggepest, bedreigd of sommigen zijn gemarteld en hebben gevangen gezeten. De gemartelde man had nog nooit zijn verhaal verteld. Velen kunnen nog net hun woning bekostigen maar de spaarcenten raken op en ze hebben geen enkel perspectief. Hun grote angst is: wat als straks alles is opgedroogd. Ze voelen zich tweederangs burger omdat alle Irakezen hier met de status van ‘gast’ verblijven en zich inmiddels niet meer welkom voelen. Jordanië is al overspoeld door Palestijnse vluchtelingen en de bevolking ervaart de gevolgen in de vorm van stijgende huurprijzen en lange rijen voor de goedkope klinieken. Ze durven niet meer voor hun Irakese achtergrond uit te komen omdat ze bang zijn te worden uitgewezen.”
 
De hulporganisaties in Jordanië mogen zich niet specifiek richten op Iraakse vluchtelingen omdat ze formeel geen vluchteling maar gast zijn. Een partner van Stichting Vluchteling probeert al maanden een vergunning te krijgen waarmee ze aan de slag kunnen voor vluchtelingen maar dat wil nog niet echt vlotten. 
 
“Niemand rekent nog op een terugkeer naar Irak”, zegt Gerti maar toch nodigen ze  haar uit om als alles weer normaal is in Bagdad te komen eten. Gerti wil weer terug naar Amman. ‘Ik kom terug”, zegt ze “dat ben ik verplicht.” De aflevering met Gerti Bierenbroodspot zendt de AVRO  a.s. zaterdag 15 december uit om 17.00 uur op Nederland 2 in de serie van “Door de ogen van de kunstenaar”.