Vrijheid op straat - 4 Mei lezing 2011

Dames en heren,

4 Mei, dodenherdenking, blijft een bijzondere dag. De dag waarop we bijeenkomen om de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog te herdenken.  Om stil te staan bij hen die vielen voor onze vrijheid of die voor onze vrijheid opkwamen, hier in eigen land, in Europa of ver weg in Azië. Vandaag staan we stil bij hen die vielen en vandaag herdenken wij ook allen die nadien zijn omgekomen in oorlogen of bij vredesoperaties en opkwamen voor hun eigen vrijheid of die van anderen.

Voor we morgen onze vrijheid vieren, staan we vandaag ook stil bij wat vrijheid betekent en misschien nog meer wat het betekent om in onvrijheid te moeten leven. In haar boek ‘Alles ging aan flarden’ schrijft Klaartje de Zwarte over de inval van de Duitsers in haar huis. Een van hen begint onmiddellijk alles te doorzoeken en de ander beveelt haar ruw te gaan zitten. “Nee mijnheer, ik blijf staan. Nu ben ik nog in mijn eigen huis en hier ben ik tot nu zelf de baas geweest. Als ik straks mijn huis verlaten heb, hebben jullie het hier voor het vertellen, maar zolang ik nog hier ben, doe ik wat ik wil, dus ga ik niet zitten maar blijf staan en dat u zich zo verheft door te schreeuwen van jodin, daar kan ik om lachen”, schreef ze in haar dagboek.

De Duitsers hadden al bezit genomen van de straat, maar totdat zij haar meenamen, had Klaartje de Zwarte nog een huis, een eigen plekje op de wereld dat van haar en haar man was. Waar zij de baas was en niemand anders. Van het ene op het andere moment is ze alles kwijt. Haar eigen plekje, haar straat om te gaan en staan waar ze wilde en vooral haar vrijheid.

Klaartje de Zwarte is omgebracht in Sobibor.

Dames en Heren

‘Vrijheid op straat’ is het thema voor de herdenking dit jaar. Voor wie om zich heen kijkt een onverwacht passend thema. Kijkend naar de beelden en reportages die afgelopen maanden de wereld rondgingen, besef ik dat er vele Klaartjes zijn. Mannen en vrouwen, beroofd van hun vrijheid. Maar ook mannen en vrouwen die zeggen: “Nee, ik blijf staan”. Mannen en vrouwen die niet langer accepteren dat zij hun vrijheid kwijt zijn, dat zij hun straat kwijt zijn. Ik noem Tunesië, Egypte, Bahrein, Libië, Jemen, Syrië. De gebeurtenissen schrikken ons op omdat zij in een oogopslag duidelijk maakten dat niet iedereen in vrijheid leeft, dat niet iedereen kan zeggen wat hij denkt of kan gaan en staan waar hij wil. Zaken die voor ons zo gewoon en vanzelfsprekend zijn dat we er niet meer bij stil staan.

De straatprotesten en demonstraties, begonnen in Tunesië, waaierden uit en vormden één krachtige roep om democratie en vrijheid. Een oproep die voor ons bijna wereldvreemd is geworden. Mensen die met volle overtuiging opkwamen voor hun vrijheid: ‘Het is genoeg geweest. Wij willen ook democratie. Geef ons onze vrijheid en ons recht terug om te gaan en staan waar wij willen’. Eenvoudiger gezegd: ‘Geef ons onze staat en onze straat terug’.

De wereld kijkt met verbazing naar het Midden-Oosten. Met zijn onderdrukking, geweld en demonstraties. Het Midden-Oosten verrast ons en krijgt alle aandacht, gelukkig maar. Minder in het oog springt dat ook elders op de wereld mensen worden geknecht. Mensen bloot staan aan onderdrukking en geweld. Ook zij willen hun staat en hun straat terug. Zo is Ivoorkust na de presidentsverkiezingen van eind vorig jaar in een spiraal van geweld beland. Het heeft vele burgers het leven gekost en tienduizenden mensen op de vlucht gejaagd. Op zoek naar veiligheid en bescherming. Dat dit kleine West-Afrikaanse land nu al meer dan één miljoen vluchtelingen telt, haalt nauwelijks de krantenkolommen of het Journaal. Toch zijn ook zij slachtoffer van geweld en onderdrukking. Van het ontbreken van vrijheid.

Zij zoeken veiligheid en bescherming die zij elders in eigen land of in een buurland hopen te vinden. Ik noem ook Birma waar de junta goede sier heeft gemaakt door de overdracht van haar macht aan een burgerregering – een burgerregering waarin tal van voormalige militairen zitting hebben genomen. Goed nieuws misschien, maar we mogen niet uit het oog verliezen dat de onderdrukking en onvrijheid is blijven bestaan. Dat honderdduizenden Birmezen, waar even zovele persoonlijke drama’s achter schuilgaan, noodgedwongen als vluchteling in het oerwoud in eigen land moeten zien te overleven of uitzichtloos moeten wachten in een vluchtelingenkamp in Thailand. Wachten tot de staat en de straat weer van hen zijn en zij in eigen land in alle vrijheid kunnen leven en werken, net zoals ons dat al vijfenzestig jaar gegund is.

Op deze vierde mei denken wij aan de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en aan al die mensen, waar ook ter wereld, die zeggen ‘het is genoeg’ en die opkomen voor hun eigen vrijheid. Opkomen voor het recht om te mogen gaan en staan waar zij willen. De mensen in Birma en Ivoorkust. In Irak en Afghanistan. In Egypte en Libië. Mensen die niets liever willen dan vrij zijn. Vrij van onderdrukking en geweld om in vrijheid te kunnen leven.

Dames en Heren.

Voor u heb ik enkele punten gelicht uit recente ontwikkelingen. Ontwikkelingen die duidelijk maken dat democratie en vrijheid universeel zijn. Ook al vult iedereen deze begrippen op z’n eigen manier in – uiteindelijk gaat het om universele waarden. Een reden te meer om, ook na vandaag, aandacht te blijven geven aan hen voor wie democratie en vrijheid nog ver weg liggen. Voor wie nog niet kan zeggen: ‘De staat en ook de straat zijn van ons’. Laten we hen steunen opdat ook zij eens in vrijheid mogen leven.

Hartelijk dank.